Anasayfa > Sözlük > Diğer > İşteş Çatılı Fiiller (Eylemler)


Birden fazla özne tarafından aynı zamanda, karşılıklı veya birlikte yapılan fiillere “işteş fiil” denir.


Kök veya gövde durumundaki fiillere “-iş” eki getirilerek işteş fiiller türetilir.

dövmek → dövüşmek, kaç → kaçışmak, öpmek → öpüşmek, ağlamak → ağlaşmak



NOT: Bazı adlara “-leş” eki getirilerek de işteş fiiller türetilir.

şaka → şakalaşmak, dert → dertleşmek, söz → sözleşmek, pay → paylaşmak

“-leş” eki getirilerek türetilen ve “nitelikte eşitlik, bir durumdan başka bir duruma geçme, yeni bir görünüm kazanma” gibi anlamlar taşıyan fiillere de “işteş fiil” denir.

beyaz → beyazlaşmak, esmer → esmerleşmek, nasır → nasırlaşmak


İşteş fiiller üç çeşittir: karşılıklı yapma, birlikte yapma, nitelikte eşitlik.

a) Karşılıklı Yapma Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller

Birden fazla özne tarafından aynı zamanda ve karşılıklı olarak yapılan fiillerdir.

Zeliş’le ben, dün okulda görüştük. (işteş)
Özne Yüklem

Bu cümlede yapılan iş “görüşmek”tir. Görme işi birden fazla özne tarafından (ben ve Zeliş) aynı zamanda ve karşılıklı olarak (ben Zeliş’i gördüm, Zeliş de beni gördü) yapılmıştır. Bu nedenle “görüşmek” fiili, öznesine göre karşılıklı yapma anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise, “gör-” fiiline “-üş” ekinin getirilmiş olduğunu görürüz.


Genç polis ve annesi otobüsün kapısında hasretle kucaklaştılar. (işteş)
Özne Yüklem

Bu örnekte yapılan iş, hareket “kucaklaşmak”tır. Kucaklama işi birden fazla özne tarafından (genç polis ve annesi) aynı anda ve karşılıklı olarak (genç polis, annesini kucakladı; anne, çocuğunu kucakladı) yapılmıştır. Bu nedenle “kucaklaşmak” fiili, öznesine göre karşılıklı yapma anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise, “kucakla-” fiiline “-ş” ekinin getirilmiş olduğunu görürüz.

Yaşlı başlı adamlar çocuk gibi yol ortasında saatlerce dövüştüler. (işteş)
Özne Yüklem

Bu örnekte yapılan iş, hareket “dövüşmek”tir. Dövme işi birden fazla özne tarafından (yaşlı adamlar) aynı zamanda ve karşılıklı olarak (biri diğerine tekme, tokat, yumruk atıyor; sonra diğeri tekme, tokat, yumruk atıyor) yapılmıştır. Bu nedenle “dövüşmek” fiili, öznesine göre karşılıklı yapma anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise, “döv-” fiiline “-üş” ekinin getirilmiş olduğunu görürüz.

Eşimle ben hemen her konuda çok iyi anlaşırız. (işteş)
Özne Yüklem

Bu cümlede yapılan iş “anlaşmak”tır. Anlama işi birden fazla özne tarafından (eşim ve ben) aynı zamanda ve karşılıklı olarak (eşim beni anlar, bana karşı anlayış gösterir; ben de eşimi anlarım, eşime anlayış gösteririm) yapılır. Bu nedenle “anlaşmak” fiili, öznesine göre karşılıklı yapma anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise, “anla-” fiiline “-ş” ekinin getirilmiş olduğunu görürüz.

Patronla işçiler sürekli şakalaşırlar. (işteş)
Özne Yüklem

Bu cümlede yapılan iş “şakalaşmak”tır. Şakalaşma işi birden fazla özne tarafından (patron ve işçileri) aynı zamanda ve karşılıklı olarak (patron, işçilerine şaka yapar; işçiler de patrona şaka yaparlar) yapılır. Bu nedenle “şakalaşmak” fiili, öznesine göre karşılıklı yapma anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise “şaka” adına “-laş” ekinin getirildiğini görürüz.

Doktor, hastasıyla bir süre dertleşti. (işteş)
Özne Yüklem

Bu cümlede yapılan iş “dertleşmek”tir. Dertleşme işi birden fazla özne tarafından (doktor ve hastası) aynı zamanda ve karşılıklı olarak (doktor, hastasına derdini söyler, içini döker; hasta doktoruna derdini anlatır, içini döker) yapılır. Bu nedenle “dertleşmek” fiili, öznesine göre karşılıklı yapma anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise “dert” adına “-leş” ekinin getirildiğini görürüz.


b) Birlikte Yapma Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller

Birden fazla özne tarafından aynı zamanda ve birlikte yapılan fiillerdir.

Odamın penceresine konan kuşlar ötüşüyor. (işteş)
Özne Yüklem

Bu örnekte “ötme” işi, birden fazla özne tarafından (kuşlar) aynı anda ve birlikte yapılmaktadır. Bu nedenle “ötüşmek” fiili, öznesine göre birlikte yapma anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise “öt-” fiiline “-üş” ekinin getirildiğini görürüz.

Deprem anında herkes dışarı kaçış. (işteş)
Özne Yüklem

Bu cümlede “kaçma” işi, birden fazla özne tarafından aynı anda ve birlikte yapılmaktadır. Bu nedenle “kaçışmak” fiili, öznesine göre birlikte yapma anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise “kaç-” fiiline “-ış” ekinin getirildiğini görürüz.

Boğulan gencin yakınları ağlaşıyorlar. (işteş)
Özne Yüklem

Bu cümlede “ağlama” işi, birden fazla özne tarafından aynı anda ve birlikte yapılmaktadır. Bu nedenle “ağlaşmak” fiili, öznesine göre birlikte yapma anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise “ağla-” fiiline “-ş” ekinin getirildiğini görürüz.

Asansörde kalan çocuklar bağrıştılar. (işteş)
Özne Yüklem

Bu örnekte “bağırma” işi, birden fazla özne tarafından aynı anda ve birlikte yapılmaktadır. Bu nedenle “bağrışmak” fiili, öznesine göre birlikte yapma anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise “bağır-” fiiline “-ış” ekinin getirildiğini görürüz.


c) Nitelikte Eşitlik Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller

Adlara “-leş” eki getirilerek türetilen ve “nitelikte eşitlik, bir durumdan başka bir duruma geçme, yeni bir görünüm kazanma” gibi anlamlar taşıyan fiillerdir.

Son birkaç yılda saçım tamamen beyazlaş. (işteş)
Özne Yüklem

Bu örnekte anlatılmak istenen; fiilin birden fazla özne tarafından yapılması değil, bir nitelikten, durumdan (siyah saç) başka bir niteliğe, duruma (beyaz saç) geçme anlamıdır. Cümledeki “beyazlaşmak” fiili, öznesine göre nitelikte eşitlik anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise “beyaz” adına “-laş” ekinin getirildiğini görürüz.

Güneşte fazla kaldığın için yüzün iyice esmerleşmiş. (işteş)
Özne Yüklem

Bu cümlede belirtilmek istenen; fiilin birden fazla özne tarafından yapılması değil, bir nitelikten, durumdan (beyaz bir ten) başka bir niteliğe (esmer bir ten) geçme anlamıdır. Cümledeki “esmerleşmek” fiili, öznesine göre nitelikte eşitlik anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise “esmer” adına “-leş” ekinin getirildiğini görürüz.

Kürek ve kazma tutmaktan elleri nasırlaşmıştı. (işteş)
Özne Yüklem

Bu örnekte belirtilmek istenen; fiilin birden fazla özne tarafından yapılması değil, bir nitelikten, durumdan (nasırsız, yumuşacık bir el) başka bir niteliğe (nasırlı el) geçme anlamıdır. Cümledeki “nasırlaşmak” fiili, öznesine göre nitelikte eşitlik anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise “nasır” adına “-laş” ekinin getirildiğini görürüz.

(Ben) Son günlerde biraz halsizleştim. (sesteş)
Gizli Özne Yüklem

Bu örnekte belirtilmek istenen; fiilin birden fazla özne tarafından yapılması değil, bir nitelikten, durumdan (canlı, güçlü bir insan) başka bir niteliğe (cansız, güçsüz bir insan) geçme anlamıdır. Cümledeki “halsizleşmek” fiili, öznesine göre nitelikte eşitlik anlamı taşıyan işteş çatılı bir fiildir. Fiile biçim ve görünüm olarak baktığımızda ise “halsiz” adına “-leş” ekinin getirildiğini görürüz.


NOT: Bazı fiillerdeki “ş” harfini, dilbilgisi kurallarına göre ayıramayız, daha doğru bir ifadeyle bir ek gibi düşünemeyiz. Buna rağmen bu tip fiillerde anlam yönünden güçlü bir işteşlik hissedilir.

güreşmek, savaşmak, barışmak, yarışmak, kavuşmak, konuşmak…

Turnuvadaki sporcular gayet centilmence yarıştılar.

Bu cümlede fiil “yarışmak”tır. Bu fiili ek-kök yönünden ayırmaya, parçalamaya çalışalım. “yarışmak” fiili, “yar” sözcüğüne “-ış” eki getirilerek ya da “yarı” sözcüğüne “-ş” eki getirilerek türetilmemiştir. Çünkü “yar” ve “yarı”nın “yarışmak” sözcüğüyle en ufak bir anlam ilgisi yoktur. “yarışmak” fiili, her ne kadar anlamca işteş görünse de “-iş” ekiyle türetilmediği için işteş değildir.


NOT: Bazı fiiller “” ekiyle türetildiği halde işteşlik anlamı taşımaz. Bu tip fiiller biçim ve görünüm olarak işteş fiile benzer, fakat anlam yönünden işteş değildir.

Kardeşimin başparmağı kapıya sıkıştı.
Akşama kadar ayakkabı mağazalarını dolaştım.


Fiilde Çatı

a) Öznesine Göre Fiil Çatıları

1. Etken Fiiller
2. Edilgen Fiiller
3. Dönüşlü Fiiller
4. İşteş Fiiller
a) Karşılıklı Yapma Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller
b) Birlikte Yapma Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller
c) Nitelikte Eşitlik Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller

b) Nesnesine Göre Fiil Çatıları

1. Geçişli Fiiller
2. Geçişsiz Fiiller
3. Oldurgan Fiiller
4. Ettirgen Fiiller


İşteş Çatılı Fiiller (Eylemler) | Ekleyen: | Tarih: 16-Feb-2011 17:30. | Bu yazı 7192 kez okundu..

İşteş Çatılı Fiiller (Eylemler) ile ilgili diğer yazılar..


İlgili Yazilar

Türemiş Fiiller

Devamini Oku
Ad ya da eylem tabanlarına yapım eki getirilerek oluşturulan eylemlerdir. * Gösteri saat 20.00'de başlıyormuş, biraz hızlanalım. * Bu sıcakta hepimiz susamıştık. * Çayımızı demlediler. * Bir kedi miyavlıyordu uzaklarda. Not: Bir eylemi yapı bakımından incelerken her şeyden önce söz konusu eylemi buluyoruz. Mastarlı biçiminde söylüyoruz ve söylediğimiz kısmı inceliyoruz. Not: Yansımalar da diğer sözcükler gibi mecaz anlam kazanabilir. Hırsından çatlıyordu: çat-la-mak yansımadan türemiş eylemdir ve mecaz anlam kazanmıştır. * Çukuro...

Basit Zamanlı Fiiller

Devamini Oku
Basit Zamanlı Fiiller: Tek zaman eki almış fiillerdir. Türkçe'de geniş zamanla birlikte dört temel zaman bulunur. 1. Geçmiş Zaman: İş veya oluşun daha önceden, geçmişte yapıldığını bildiren zamandır. İkiye Ayrılır. İkiye Ayrılır: a. Belirli (-di'li) Geçmiş Zaman: Eylemin sözün söylendiği andan, önceden yapıldığını, söyleyenin kesin inancıyla tam anlatır: Fiillerde bulunan "-di, -du, -dü, -tu" ekleri -di'li geçmiş zamanı belirtirler. Öğretmenimiz sınıfa geldi. Bütün çocuklar bahçeye koştu ... 2. Şimdiki Zaman: Eylem ...

Fiillerde Kip (Anlam) Kayması

Devamini Oku
Bir kipin, bir başka kip yerine kullanılmasıdır. Bir başka ifadeyle; fiilin, çekimlenişine göre taşıması gereken anlamının dışına çıkmasıdır. Bu anlam değişiminin daha iyi anlaşılması için, kiplerin temel anlamlarını bilmemiz gerekir: -yor (Şimdiki zaman eki): Anlatışla eylemin aynı anda yapıldığını ifade eder: Kardeşim, kendi odasında ders çalışıyor. (Cümlenin söyleniş anında "ders ça­lışma" işi de yapılıyor.) -di (Bilinen, görülen geçmiş zaman eki): Konuşulan andan önce gerçekleştiği kesin olan eylemleri anlatır: Murat Bey, az ön...

Basit Fiiller

Devamini Oku
Yapım eki almamış, başka sözcüklerle öbekleşmemiş ve birleşmemiş fiillerdir. Bunlar kök halindedir. Sadece çekim ekleri alabilir. Türkçemiz fiil yönünden oldukça zengindir, bunların pek çoğu basit yapılıdır; bun­lar da genellikle tek hecelidir: gel, git, bak... Aşağıdaki cümlelerde kullanılan eylemleri inceleyelim: * Saat üçte burada ol, parayı sana vereceğim. * Bilmeden seni kırdım, özür dilerim. * Birkaç kilometre daha gitsek Anamur'a varacaktık. Not: Kip ve kişi ekleri bir sözcüğün yapısını değiştirmez. Not: Özellikle et-mek, o...

Fiillerde Çatı

Devamini Oku
ÇATI: (Türkçede fiil çatıları konusundaki tartışmalar henüz devam etmekte­dir. Bu tartışmalar sonuçlanıncaya kadar, gelenekleşmiş bilgiler hatırlatılacaktır.) Fiilin anlam bakımından özneye ve nesneye göre olan bağlantısına çatı denir. Buna göre fiiller, öznelerine ve nesnelerine göre iki grupta değerlendirilirler: 1. Özneye göre fiiller: a) Etken fiil: Özne alan, öznenin yaptığı işi gösteren fiillerdir: bil-, oku-... b) Edilgen fiil: Öznesi belli olmayan, özne almayan fiillerdir. Etken fiillere -°l-, -°n- fiilden fiil yapma ek...

Anlamına Göre Fiiller

Devamini Oku
Fiiller anlam özelliklerine göre üçe ayrılırlar. 1. Kılış Fiilleri Özellikleri: • Özneden başka bir varlık gereklidir.(nesne) • İşin gerçekleşmesinde özne etkilidir. Örnekler: Çoban, hayvanları besledi. Sınıfın kapısını boyadı. Onları yolundan çevirdim. Hırsızları sokağın başına kadar kovaladı. Şiiri çocuk okumuş. Konuyu tahtaya yazdık. Piknikte etleri o pişirdi. Saçlarını güzelce taramış. Durum FiileriÖzellikleri  Eylemin gerçekleşmesinde özne etkilidir.  Eylem özne üzerinde gerçekleşir. ...

Birleşik Fiiller

Devamini Oku
En az iki sözcüğün, birleşerek veya öbekleşerek oluşturduğu eylemlerdir. Birleşik eylemler farklı yöntemlerle oluşturulabilir: Yardımcı Fiillerle Yapılan Birleşik Fiiller: "Etmek, eylemek, olmak ve kılmak" yar­dımcı fiilleri ad soylu bir sözcükle bir eylemi birlikte ifade edecek şekilde öbekleşir, birleşik fiil oluşturur. * Sizin görüşlerinizi kabul etmiyorlar. * Teşekkür ederim, diyerek yanımızdan ayrıldı. * Tanıştığımıza memnun oldum, yine görüşelim. * Bizleri mutlu kıldınız. Not: Yardımcı eylemlerin kendilerinden önceki adlarla y...

Birleşik Zamanlı Fiiller

Devamini Oku
Birleşik Zamanlı Fiiller: Birden çok zaman veya kip eki almışlardır. 1. Hikâye: Basit zamanlı bir fiile ek fiil olan "idim veya idi" getirilerek yapılır. bak (ı) + yor + idi __ bakıyordu al + mış + idim __ almıştım 2. Rivayet: Basit zamanlı bir fiile ek fiil olan "imişim, imiş" getirilerek yapılır. bak (ı) + yor + imiş __ bakıyormuş al + acak + imiş __ alacakmış 3. Şart: Basit zamanlı bir fiile ek fiil olan "isem, ise" getirilerek yapılır. bak (ı) + yor + isem __ bakıyorsam al...

Fiillerin Olumsuz ve Soru Şekilleri

Devamini Oku
Fiillerin Olumsuz ve Soru Şekilleri: Olumlu Fiil: İşin, oluşun ya da hareketin yapıldığını veya yapılabileceğini bildiren fiillere, olumlu fiil denir. Resim yapacağım (Olumlu fiil) Olumsuz Fiil: İşin, oluşun ya da hareketin yapılmadığını veya yapılmayacağını bildiren fiillere, olumsuz fiil denir. Resim yapmayacağım (Olumsuz fiil) Fiillere olumsuzluk anlamını "-me, -ma" ekleri vermektedir. ...

Bileşik Zamanlı Fiiller

Devamini Oku
Birden çok kip-zaman ekiyle çekimlenerek iki kip-zaman anlamı kazanmış fiillere birleşik zamanlı fiiller denir. Fiil kök ya da gövdesi + Basit zaman (haber / dilek kipi) + ekeylem + kişi eki = Birleşik zamanlı eylem Fiilin birleşik çekimi: Haber ya da dilek kiplerinden biriyle çekimlenmiş fiile ek eylem getirilmesiyle sağlanır. Böylece fiilin kipine yeni bir boyut kazandırılmış olur. Karşı koysaydım eğer, işim bitmişti. Ekeylemler ayrı da yazılabilir: koysa idim, bitmiş idi. Hikâye Birleşik Zaman (Öyküleme Birleşik Zaman) Eke...

 
Yorumlardan Yazarları Sorumludur. Yorumunuz Site Yönetimi Uygun Görürse Yayınlanır..!!..
Gönderen Başlık
zeus
Tarih: 17:31:35 02.16.2011  Güncelleme: 17:31:35 02.16.2011
Webmaster
Tarih: 02.24.2005
Nereden: antalya
Gönderiler: 1338

Cevaben: İşteş Çatılı Fiiller (Eylemler)

İşteş Fiiller:
*Eylemin birden fazla özne tarafından yapıldığını bildiren fiillere “işteş fiiller” denir.
*Eylem, birlikte yada karşılıklı yapılmalıdır.
*İşteşlik “-ş” eki ile yapılır.
*İşteş fiiller aynı zamanda etken çatılı fiillerdir.

Büyük patlamayı duyunca, insanlar kaçıştı. (Birliktelik)
Kuşlar heyecanla uçuştu. (Birliktelik)
Akbabalar az önce ölen ceylana üşüştü. (Birliktelik)
Haberi duyunca ağlaştılar. (Birliktelik)
Espriye herkes gülüştü. (Birliktelik)

Aile sorunları hakkında dertleştiler. (Karşılıklı)
Onunla ciddi ciddi tartıştık. (Karşılıklı)
Sınıftan erken çıkmak için itiştik. (Karşılıklı)
Onlar saatlerce görüştü. (Karşılıklı)

Not: Bazı fiiller kökten işteştir. Ek almaları gerekmez.
Güreş, Yarış, Barış…
Kenan'la güreştik. (Karşılıklı)

Not: Her “-ş” harfinin görüldüğü fiil işteş olmayabilir.

Siniri geçince yatıştı. (Tek özne var)
Gün geçtikçe gelişti. (Tek özne var)
Zoru görünce sıvıştı. (Tek özne var)
Cevapla


Bu yazıya henuz resim eklenmemiş..
» İşteş Çatılı Fiiller (Eylemler) resimleri

  Puanı : 6.5 / 10 | Oy : 11 kişi | Toplam : 72

» Bu yazıya puan ver..
» Ara Yoksa Sor Yanıtlayalım
Loading
» Reklamlar
Sorun Yanıtlayalım
İletişim