ToplumDusmani.Net V2

Türkçe sözcüklerde sözcük kökü genellikle değişmez. Ancak kimi sözcüklerin çekimlerinde, türemelerinde bir ünlünün düştüğü olur. Düşen bu ünlüler genellikle "ı, i, u, ü" dar ünlüleridir.

İkinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) olan sözcüklere ünlü ile başlayan ek getirildiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Bu kurala hece düşmesi de denir.

boyun-u>boynu, ağız-a>ağza omuz-u>omzu, bağır-ı>bağrı burun-u>burnu, akıl-ı>aklı

* Vücudun organları ile ilgili sözcükler tekrarlı biçimde kul­lanıldığında bu düşme olmaz.

• Omuz omuza savaÅŸtılar.
• Ä°ki gemi burun buruna geldi.

* İkinci hecesinde dar ünlü olan her sözcükte ünlü düşmesi olmaz.

• Tayin-i çıkmış.
• Koyun-u saÄŸdık.
• En yoÄŸun-u
• Keçinin uyuzu
• Oyun-u bırakır.

* "Oyun" sözcüğü yapım eki aldığında ikinci hecesindeki dar ünlü düşer.

• Oyun-a Oyna!

* İkinci hecesinde dar ünlü olan özel isimlere ünlü ile başlayan ek getirildiğinde, ikinci hecedeki dar ünlü düş­mez.

• Ömür'e sor. Ufuk'u çağır.
• Emir'in kardeÅŸiymiÅŸ.

* "Fikir, zikir, şükür, sabır, kahır, zihin, resim, keşif, kayıt, zehir..." gibi Arapçadan dilimize geçmiş, ikinci hecesinde dar ünlü bulunan sözcükler ünlü ile başlayan ek aldığında ya da "etmek, olmak" ile bileşik fiil oluşturduğunda ünlü (hece) düşmesi olur:

• Fikir-i > fikri zihin-i > zihni
• Kayıt-ı > Kaydı yok.
• Sabır etmek > sabretmek
• Kahır olmak > kahrolmak
• Şükür etmek > şükretmek
• Zehir etmek > zehretmek

* İkinci hecesinde dar ünlü bulunan sözcükler yapım ekle­rini aldığında da ünlü düşmesi olur.

• kavur-uk > kavruk, kıvır-ım > kıvrım
• çağır-ı > çaÄŸrı, ayır-ım > ayrım
• sıyır-ık > sıyrık, devir-im > devrim
• sarı-ar- > sararmak, kavuÅŸ-ak > kavÅŸak
• uyu-ku > uyku, uyu-ku-la- > uyukla-
• sızı-la- > sızla-(mak)
• koku-la- > kokla-(mak)
• süpür-üntü > süprüntü

* Bazı sözcüklerde ikinci hecenin dışındaki dar ünlüler de düşebilir:

• içeri-le- > içerle-, ileri-le- > ilerle-

* "yumurtlamak" (yumurta-la-mak) sözcüğünde ise geniş ünlü "a" düşmüştür.

* Yer bildiren sözcüklerde de ortadaki geniş ünlü (a, e) düşe­bilir:

• orada > orda, burada > burda
• ÅŸurada > surda, nerede > nerde

"Orada, burada" gibi sözcüklerin "o orada, bu arada" gibi iki sözcüğün birleşmesiyle oluştuğu düşünülebilir.

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün yazımı yanlıştır?

A) O da babası gibi hukuku seçmiş.

B) Ben bu renkten hiç hoşlanmam.

C) Göğüsüme bir ağrı girdi.

D) Son günlerde onun bana karşı tavrı değişti.

E) Suyun tazyikinden çimler toprağa yapışmış.

(1991/ÖSS)

Yanıt: C

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük türetilirken bir ünlü kaybına uğramıştır?

A) Bu çiçeğin yaprakları çok çabuk sararmış.

B) Geçen yıl dikilen bu elbise iyice daralmış.

C) Uykusuzluktan gözlerinin altı morarmış.

D) Kilo alınca yanakları iyice pembeleşmiş.

E) Saçları son aylarda çok beyazlaşmış.

(1993/ÖYS)

Yanıt: A