ToplumDusmani.Net V2

Kültür ve Sanat Portalı

Tuesday, Sep 30th

Son Guncelleme08:18:06 AM GMT

Nerdesin: Türk Edebiyatı Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatında Deneme


Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatında Deneme

e-Posta Yazdır

Reklamlar

Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatında Deneme

Deneme dilinde çeşitli bilim, felsefe ve sanat dallarına ait terimlere yer vermekten ziyade halk çoğunluğunun ortak günlük konuşma dilinin düşünce diline dönüştürülmesi çabasıhâkimdir. Denemede bilimsel yazılardaki kuruluk ve şematiklik bulunmaz. Düşünce, şiirsel, akıcı, samimî bir üslûpla sunulur. Bu bakımdan deneme yazılarının geniş halk yığınlarınca kolayca ve rahatlıkla okunabilme özelliği vardır. Deneme yazarıyazısınıyazarken bir anlamda kendi kendisiyle diyalog içindedir. Kendi zihinsel âleminde düşünce temrinleri yapar.
Nurullah Ataç bu konuda şöyle der: "Yazıdilinin konuşma dilinden başka olmasınıisteyen dar görüşlüler dilediklerince tepinsinler, devrik tümce giriyor, girdi yazıdiline. Ben istediğim için değil, çağımız istediği için. Genci de ona gidiyor, yaşlısıda. Yaşsızlar vardır, yaşsız, çağsız, tatsız tuzsuz, ölü gibi yaşayanlar, bir onlar gitmiyor, gidemiyor konuşma diline.
Konuşma dili, devrik tümce, yarının canlı, güzel ışıklıTürkçesi. Onun geldiğini göremeyenler, sezemeyenler kendilerine ağlasınlar!" (Nurullah Ataç, Günce, TDK Yayınları, Ankara 1972, s. 306).Tanzimatta bir süre gazete ve dergilerde "musâhabe" üst başlığıaltında deneme benzeri yazılar yazılmıştır. Ahmet Haşim Bize Göre (1928), Gurebahane-i Laklakan (1928); Refik Halit Karay Bir Avuç Saçma (1939), Bir İçim Su (1931), İlk
Adım (1941), Üç Nesil Üç Hayat (1943), Makyajlı Kadın (1943), Tanrıya Şikâyet (1944); Falih Rıfkı Atay Eski Saat (1933), Niçin Kurtulmak (1953), Çile (1955), İnanç (1965), Pazar Konuşmaları (1966), Kurtuluş (1966), Bayrak (1970) gibi kitaplarını saymak mümkündür.

1. Konuları Bakımından Denemelerin Sınıflandırılması

Türk edebiyatında deneme türünde verilmişürünler genel konularıitibariyle sınıflandırılabilir

1.1. Sanat ve Edebiyat Konulu Denemeler

Sanat ve edebiyat konulu denemelerin çoğu sistematik olmayan öznel birer eleştiri yazısı niteliğindedir. Onun için Türk edebiyatında deneme ile eleştiri birbirinden ayrılmayacak ölçüde iç içe geçmiş gibidir. Bizim burada deneme olarak aldığımız pek çok örnek, aynı zamanda birer eleştiri yazısı olarak da görülebilir.

1.1.1. Şiir

Bu bölümde yer alan denemeler, bütünüyle olmasa da ağırlıklıolarak şiir türüyle ilgili olan ürünlerdir; birkaç örnek: Mehmet Salihoğlu Gün Işığına Çıktıkça (1975); Cemal Süreya Şapkam Dolu Çiçekle (1976); Oktay Akbal Önce Şiir Vardı; İsmet Özel Şiir Okuma Kılavuzu (1980); Enis Batur Şiir ve Cinayet (1979)..

1.1.2. Manzum-Mensur Karışık Edebî Türlerle İlgili Denemeler

Sanat ve edebiyat konulu deneme eserlerinin çoğu, şiir, hikâye, roman gibi değişik türleri içeren çalışmalardan oluşmaktadır. Vedat Günyol Dile Gelseler (1966); Denemeler Eleştiriler (1964); Ahmet Hamdi Tanpınar Edebiyat Üzerine Makaleler (1969); Peyami Safa Sanat Edebiyat Tenkit (1970); Bedri Rahmi Delifişek (1975); Mehmet Kaplan Büyük Türkiye Rüyası (1969); Oktay Akbal Konumuz Edebiyat (1968), Yazmak Yaşamak (1972), İstinye Suları (1973), Vatan Mahzun Ben Mahzun (1983)... Yedi Meş'aleciler arasında yer almış olan Cevdet Kudret Bir Bakıma (1977); Memet FuatDüşünceye Saygı(1968), ÇağınıGörebilmek (1982), UnutulmuşYazılar (1986), Konuşan Toplum (1996), Dağlarda Yüreğim (1996),Özgünlük Avı (1996)... Şiiriyle tanınmış olan Sezai Karakoç Edebiyat Yazıları I, II, III, (1982), (1986), (1996); Hilmi Yavuz Denemeler Karşı Denemeler (1988), Yazın Üzerine (1987); Suut Kemal Yetkin Edebi-
yat Konuşmaları (1944), Edebiyat Üzerine (1952), Günlerin Götürdüğü (1958); Nihad Sami BanarlıŞiir ve Edebiyat Sohbetleri (1982); Fethi Naciİnsan Tükenmez (1956), Edebiyat Yazıları (1976); Nermi Uygur İnsan Açısından Edebiyat (1969); Adalet Ağaoğlu Başka Karşılaşmalar (1997); Mehmet Kemal Denemeler Elemeler (1997); Melih Cevdet Anday Yiten Söz (1992).

1.1.3. Dil Konulu Denemeler

Bu konuda yazılmışdenemeler; dil felsefesi, dilin güncel sorunları, eski dil, yeni dil, uydurmacılık, öztürkçecilik, yaşayan dil, halkın konuşma dili, kültür dili gibi tartışmaları ele alınır. Dilin sadeliği; günlük hayatta, sosyal ilişkilerde ve sanat eserlerindeki önemini ele almaktadırlar.
• Öz Türkçecilik Akımını Savunanlar : Bu düşünceyi savunan başlıca yazarlar ve eserleri şunlardır : Suat Yakup Baydur Dil ve Kültür (1952), Sebati Ataman'ın, Dil Çıkmazı (1981); Emin Özdemir Öz Türkçe Üzerine (1969); Berke Vardar Dil Devrimi Üstüne (1977) ve Tahsin Yücel'in Tartışmalar (1994)...
• Milletin Canlı Konuşma Dilini Savunanlar : Mehmet Kaplan Kültür ve Dil (1982); Nihad Sami Banarlı Türkçenin Sırları (1972); Peyami Safa Osmanlıca - Türkçe - Uydurmaca (1970); Necmettin HacıeminoğluTürkçenin Karanlık Günleri (1972); Ahmet Bican Ercilasun Dilde Birlik (1984)...
• Dili Felsefî ve Kültürel Boyutuyla İrdeleyenler : Nermi Uygur Dilin Gücü (1962); Aydın Köksal Dil ile Ekin (1980); M.Bedri Gültekin Türkçenin Dünü ve Yarını (1983) ...

1.1.4. Felsefe Konulu Denemeler

Bu gruba giren denemeler, genellikle felsefe eğitimi görmüşve bu alanda çalışan bilim adamları tarafından yazılmaktadır. Nurettin Topçu Kültür ve Medeniyet (1970), İradenin Davası (1968); Nusret HızırFelsefe Yazıları (1976, Türk Dil Kurumu 1977 Deneme Ödülü), Geride Kalanlar (1987); İsmail Tunalı Denemeler (1980)...

1.1.5. Şehir Konulu Denemeler

Günümüzde Türk edebiyatında ilk örnekleri şehrengizlerdir. İlk şehrengiz XVI. yüzyılda Mesihî tarafından yazılmıştır. Kimi denemeciler, gezip gördükleri, yaşadıkları şehirlerin tarihi, kültürü, gelenekleri, mimarîsi... üzerindeki görüşlerini kaleme almışlardır: Yahya Kemal BeyatlıAziz İstanbul (1964); Nihad Sami Banarlı
İstanbul'a Dair (1986);Samiha Ayverdiİstanbul Geceleri (1971); Mitat Enç Uzun Çarşı'nın Uluları (1997 Antep'i anlatır); Hilmi YavuzŞehirlerin İskeleti (1988), Beşir Ayvazoğlu Şehir Fotoğrafları (1997); Cengiz Bektaş Mimarlıkta Eleştiri (1967) ...

1.1.6. Sosyal ve Siyasî Konulu Denemeler

Siyasetçiler, gazeteciler, siyaset üzerine gözlemci ve izleyici olarak düşünce üretenler hem güncel hem de evrensel nitelikli siyasal ve sosyal konularla ilgili düşüncelerini, kimi zaman, deneme türünde yazmışlardır: Oktay Akbal Atatürk Yaşadı mı (1975); Vedat Nedim Tör Kemalizmin Dramı (1979); Nadir Nadi Atatürk İlkeleri Işığında Uyarmalar (1961), Olur Şey Değil (1981), Ben Atatürkçü Değilim (1982); Seyfettin Bulut Gençliğin Arayışları (1996); Hülya Yakut Üstündağ Sezgiler (1996)...

1.1.7. Psikoloji Konulu Denemeler

Psikoloji biliminin verileri ışığında insanların gündelik ruhsal sorunlarıyla ilgili düşünceler işlenir. Bu tür çalışmalarDoğan Cüceloğluİnsan İnsana ,Sefa SaygılıStrese Son (1996); Suna Tanaltay Sevdikçe, Çocuklar Ağlamasın, Gençlik Sevgidir, Ben Sevgiyim, Yaşam Nehri.

1.1.8. Kadın Konulu Denemeler

Özellikle kadın yazarlar, feminizm akımının da etkisiyle kadınların sorunlarını, sosyal ve siyasî haklarını dile getiren denemeler yazmaktadırlar. Duygu Asena Kadının AdıYok (1987); Esra Nuray SezerBir Genç Kız Yetişiyor (1997);Gülay Atasoy Aile Huzuru (1994)...

1.1.9. Karışık Konulu Denemeler

Tarih, kültür, gündelik hayat, sanat, uygarlık gibi alanlara ait değişik pek çok konuda deneme yazılabilir: Ahmet HaşimBize Göre, Gurabahane-i Laklakan; Ahmet Hamdi Tanpınar Yaşadığım Gibi; Cemil Meriç Bu Ülke (1974), Mağaradakiler (1978), Kırk Ambar (1980); Selahattin Batu (1905-1973) İnsan ve Sanat (1945); Ali Nihad Tarlan Kuğular (1970); Salah Birsel Kendimle Konuşmalar (1969), Salah Bey Tarihi, 1001 Gece
Denemeleri; Enis Batur Alternatif Aydınlar (1985), Saatsiz Maarif Takvimi (1995)... Sabahattin Eyüboğlu Mavi ve Kara (1961), Sanat Üstüne Denemeler (1974); Ruşen Eşref Ünaydın Ayrılıklar (1923), Boğaziçi Yakından (1938); Yakup Kadri Karaoosmanoğlu Erenlerin Bağından (1922), Okun Ucundan (1940), Ergenekon (1929), Alp Dağlarından (1942); Cevdet Kudret Benim Oğlum Bina Okur (1983); Azra Erhat Sevgi Yönetimi (1978); Nermi Uygur Güneşle (1969) Yaşama Felsefesi (1981), Kültür Kuramı (1984)... Ferit Edgü Ders Notları (1978. 1979 Türk Dil Kurumu deneme ödülü), Yazmak Eylemi (1980); Yusuf Çotuksöken Denemenin Kıyılarında (1992); Doğan Hızlan Güncelin Çağrısı (1997); Ahmet Altan Geceyarısı Şarkıları (1996); Ahmet Turan Alkan, Yatağına Kırgın Irmaklar (1998)...

Cevaplar (0)Add Comment

Cevap yaz
daha küçük | daha büyük

security code
Lütfen görüntülenen karakterleri yazınız


busy