Anasayfa > Sözlük > D > Deyimlerin Özellikleri


Reklamlar
"Bugüne kadar hangi işe el attıysa başarılı olmuştu. Artık elden ayaktan düşmeden ticaretten elimi eteğimi çeke­ceğim diyordu. Onun evine döndüğü saatlerde el ayak çe­kilir, ortalıkta kimsecikler kalmazdı. Kendisiyle birlikte tam 50 kişinin ekmek kapısı olan bu atölyeyi el altından elden çıkarmak istiyordu. Çalışanlar atölyenin el değiştireceğini öğrenirlerse çok üzülürlerdi. Kaç kez dilinin ucuna gelme­sine rağmen çalışanlara işyerini kapatacağını söylemedi, dilini tutmayı bildi."

Bu parçada "el" ve "dil" sözcükleriyle oluşturulmuş birçok deyime yer verilmiştir. Bu deyimleri inceleyerek deyimlerin özelliklerini çıkarabiliriz.

Deyimler dilin incelikleri, güzellikleridir. Deyimleri bilin­meden, bir dil tam olarak öğrenilmez.

Deyimler birden çok sözcüğün, genellikle sözlük anlamından uzaklaşarak oluşturduğu etkileyici, çekici söz kalıplarıdır.

Türkçe, deyimleri yönüyle oldukça zengindir:

"Abayı sermek, abbas yolcu, açığa vurmak, açık kapı bırakmak, adını koymak, ağız birliği etmek, ağaca çıksa pabucu yerde kalmamak, ağzını havaya açmak, akıntıya kürek çekmek, Akıllınız kim? -Öndeki zincirli, az günün adamı olmamak, ustamın adı Hıdır, elimden gelen bu­dur, bana mısın dememek, Batman çakıla karıştı, benim oğlum bina okur, döner döner yine okur, hem nalına, hem mıhına, biti kanlanmak, bostan korkuluğu, güllabi­cilik etmek, koydunsa bul, mürekkebi kurumadan..."

Nasıl kullanıldığını bilmediğiniz deyimlerin anlamlarını sözlükten ya da deyimler sözlüğünden öğrenmelisiniz.

Türkçedeki Deyimlerin Özellikleri (Örnekli Anlatım)


** Deyimler birden çok sözcükten oluşur, tek kelimelik deyim olmaz.
** Deyimi oluşturan sözcüklerin en az biri, kimi zaman hepsi sözlük anlamından uzaklaşır.

"Aza çoğa bakmamak, iştahı kapanmak, iş tutmak, iş inada binmek, hesap görmek..." gibi deyimlerde bir sözcük gerçek anlamından uzaklaşmıştır.

Şu deyimlerde ise deyimi oluşturan sözcükler bütünüyle gerçek anlamından uzaklaşmıştır:
"Çam devirmek, dirsek çevirmek, anasının gözü, çanta­da keklik, dudak bükmek, bir kapıya çıkmak, göz kulak olmak, gün görmüş, yarım ağızla..."

** Deyimler kalıplaşmış sözlerdir. Deyimi oluşturan sözcük­lerin yerleri değiştirilemez. Sözcüklerin yerine başka sözcükler de getirilemez.
"Dört elle sarılmak" bir deyimdir. İnsanın dört eli olmaz, dört yerine iki getirilmeli denmez.

Deyim "kızım sana söylüyorum, gelinim sen dinle" biçi­mindedir. Bu deyimde "kızım" ile "gelinim" sözcüklerinin yerleri değiştirilemeyeceği gibi, "kızım" yerine "oğlum", "gelinim" yerine de "damadım" sözcüğü getirilemez.

** Kısa ve özlü sözlerdir.
** Deyimlerin büyük bölümü söz öbeği biçimindedir, az sayıda deyim ise cümle durumundadır:
* Boyun bir karış uzadı.
* Atsan atılmaz, satsan satılmaz.
* Ağa diyeyim sana, yağın bulaşsın bana.
* Adı çıkmış dokuza, inmez sekize.
* Akıl dağıtılırken değirmene karpuz öğütmeye gitmiş.
* Ayaz oldu, bulut oldu; geçen günler umut oldu.

** Deyimler, kullanıldığı cümleye göre çekim ekleri alabilir:
"Akıl almamak" deyimi, "Burada olanları aklım almıyor." şeklinde kullanılabilir.

"Gözü tutmamak" deyimi "Bu adamı gözüm tutmadı." biçi­minde kullanılabilir.

** Deyim durumundaki sözler bir kural ya da yargı bildirmez. Deyimler, ancak bir cümlenin, bütünün içinde değer taşır. Başka hiçbir söz söylemeden kullanılacak "Delinin eline değnek verdik." biçimindeki bir deyim yal­nız başına bir anlam bildirmeyecektir. Atasözleri kural ya da yargı bildirir, deyimler bildirmez:
"Borçtan korkan, kapısını büyük açmaz." sözü bir atasözüdür, kural bildirir.
"Kedi olalı bir fare tuttu." sözü ise bir deyimdir; herhangi bir sonuç, kural bildirmez.

** Deyimler genel olarak mecazlı sözlerdir. Sınırlı sayıda deyimde ise mecaz yoktur, bunlar gerçek anlamlıdır:
* Yükte hafif, pahada ağır
* Kimi kimsesi yok
* Aramakla ele geçmez
* Çoğu gitti, azı kaldı.
* Dosta düşmana karşı
* Dili olsa da söylese
* Hem suçlu, hem güçlü
* Para ile değil, sıra ile
* Kırklara karışmak (Ortalarda görünmez olmak)

** Deyimler ulusal nitelik taşıyan sözlerdir; toplumun yaşam tarzından, inançlarından, geleneklerinden izler taşır.

Aşağıda sıralanan deyimler Türk toplumunun geleneklerini, inanışlarını yansıtır:
* Ayda yılda bir namaz, onu da şeytan komaz. (Hayırlı bir iş yapmaktan vazgeçmek)
* Kabir suali (Usandırıcı sorular sormak)
* Tuz ekmek hakkı (iyiliklerini gördüğü kişiye duyulan duygusal borç)
* Ağzından yel alsın. (Kötü ihtimal gerçekleşmesin)
* Zemzemle yıkanmış olmak (Ötekine göre çok iyi)

** Deyimi oluşturan sözcüklerin yabancı karşılıklarını bularak deyimleri başka dile çevirmek mümkün değildir. Ulusal özellikler taşıyan deyimlerde bu durum hiç müm­kün değildir.
"Ayasofya'da dilenip Sultanahmet'te sadaka vermek" deyimini başka bir dile nasıl çevirebiliriz?

Gerçek anlamlı deyimlerin yabancı dillere çevrilme şansı vardır.
"Geri dönmek" ya da "geri kalmamak" deyimleri başka bir dile çevrilebilir; ama "nazar değmesin" deyimi bir başka dile çevrilemez.

Örnek Soru: (1998-ÖYS)
---yapılmış hiçbir şeye tahammülüm yok; işte, yemekte, kısaca her şeyde.
Yukarıda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilirse bu sözleri "her şeyde kusursuzluk arayan" bir kişinin söylediği anlaşılır?
A) Ikına sıkına
B) Vakitli vakitsiz
C) Bir çırpıda
D) Ucu ucuna
E) Yarım yamalak

Cevap: E

Örnek Soru: (1994-ÖSS)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim açıklamasıyla birlikte verilmiştir?
A) O gün şafak sökerken uyanmış, yola çıkmak üzere hazırlanmıştı.
B) Şimdilik sabrediyor, zamanı gelince her şeyi ortaya dök­meyi düşünüyordu.
C) Herkes aynı sorun üzerinde düşünüyordu, ama hiç kimse onu açıkça dile getirmiyordu.
D) Ona, en çok duyarlık gösterdiği yönden saldırmış, onu can evinden vurmuştu.
E) Bu duruma gerçekten çok üzülüyordu ama elinden hiçbir şey gelmiyordu.

Cevap: D
Referans: Deyim Nedir ? Deyimlerin Ortak Özellikleri Nelerdir ?

Deyimlerin Özellikleri | Ekleyen: | Tarih: 29-Aug-2014 15:19. | Bu yazı 6060 kez okundu..

Deyimlerin Özellikleri ile ilgili diğer yazılar..


İlgili Yazilar

Dönüşlülük Zamiri

Devamini Oku
Bu zamir “kendi” sözcüğüdür. Şahıs isimlerinin yerine geçebileceği gibi hayvan isimlerinin ya da cansız varlıkların isimlerinin yerine de geçebilir. Çoğu zaman ek alarak kullanılır. Kendim Kendimiz Kendin Kendiniz Kendi Kendileri Bu sözcüklerdeki altı çizili ekler dönüşlülük zamirinin hangi şahsı ifade ettiğini gösterir. Dönüşlülük zamirinin en önemli özelliği, diğer zamirlerle beraber kullanılabilmesidir. Böyle durumlarda zamir, pekiştirme anlamı taşır. “Bu soruyu ben k...

Belgisiz Zamirler

Devamini Oku
İsimlerin yerini belli belirsiz, kesin olmayacak şekilde tutan zamirlerdir. Hangi varlığın yerini tuttukları açıkça belli değildir. Bunlara belirsizlik adılı da denir.   En çok kullanılan belgisiz zamirleri şunlardır: Bazısı, bazıları,kimisi, kimileri, biri, birisi, birileri, başkası, başkaları, birçoğu, birkaçı, birtakımı, birçokları, çoğu, hepsi, herkes, birazı, her biri, herhangi biri, öteberi, şunu bunu, şundan bundan, şey, şeyler, hiçbiri, kimse.... Örnek: Kimi de gelmeyi hiç düşünmedi. Buraya hepsinin gelmesi gerekiyordu. Tamamı...

Zamir Örnekleri

Devamini Oku
Zamir (Adıl) İsim olmadıkları halde isim gibi kullanılan bu sözcüklere zamir diyoruz. Cümle içinde zamirin karşıladığı isim ya da söz öbeği bilinmiyorsa, cümle belirsiz bir anlam taşır. 1 - Şahıs zamirleri 2 - Dönüşlülük zamiri 3 - İşaret zamirleri 4 - Belgisiz zamirler 5 - Soru zamirleri Zamirler değişik bölümlere ayrılır. Bunları sağdaki menüde gördüğünüz şekilde 5 ayrı grupta sıralayabiliriz. Şimdi bunları tek tek inceleyelim. 1. Şahıs (kişi) Zamirleri Şahıs isimlerinin yerine geçen zamirlerdir. Dilimizde altı şahıs olduğuna gö...

Soru zamirleri

Devamini Oku
Soru zamirleri Tanımı Soru yoluyla isimlerin yerini tutan zamirlerdir. Cümledeki soru anlamı soru zamirleriyle de sağlanır. “ne, kim, hangisi, nere, kaçı” Yanında ne getirdin? Bunları sana kim anlattı. Özellikleri ve Örnekler ]Soru zamirleri cümleye soru anlamı katar, ama bazı durumlarda soru cümlesi yapmaz. Kimin geldiğini bilemem. Hangisini istediğini anlamadım. ]“hangi ve kaç” sıfatları iyelik eki alarak zamir olular. Hangisi sizinle geldi? Soruların kaçı cevaplandı? ]Soru zam...

İlgi Zamiri

Devamini Oku
Belirtili isim tamlamalarında, tamlayan ismin sonuna eklenen ve tamlanan ismin yerini tutan ( -ki ) ekine ilgi zamiri denir. İlgi Zamirinin Özellikleri1. Belirtili isim tamlamasında tamlananın yerine kullanılır. 2. Tamlayan eklerinin üzerine gelir. 3. Ek hâlindeki tek zamirdir. “-ki” 4. Eklendiği kelimeye bitişik yazılır ve bir ismin (tamlananın) yerini tutar. 5. Büyük ve küçük ünlü kurallarına uymaz; sadece –ki şekli vardır: enim kalemim→benimki onun eli→onunki Orhan’ın puanına nazaran Hakan’ı...

İşaret zamirleri

Devamini Oku
İşaret zamirleri İsimlerin yerini işaret yoluyla tutan zamirlerdir. ]İyelik eki almazlar; diğer isim hâl eklerini alabilirler. Dolayısıyla isim tamlamalarında ancak tamlayan olabilirler. bundaki, burada, onlarla, şundan, ötekiler... bunun rengi, buranın havası, onların evi, ötekinin bahçesi... Başlıca işaret zamirleri şunlardır: “bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar, öteki, beriki, bura, şura, ora, burası, şurası, orası, böylesi, şöylesi, öylesi...” Bunu kim yaptı? Şunda ne var? Benim kitabım o değil. Bunla...

Yapı Bakımından Zamirler

Devamini Oku
YAPI BAKIMINDAN ZAMİRLER Yapı bakımından zamirler dörde ayrılır: 1. Basit Zamirler Kök hâlindeki zamirlerdir: Ben, sen, o, biz, siz, onlar, bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar, hepsi, çoğu, birisi, hangisi, kaçı, bazısı... 2. Birleşik Zamirler Birden fazla kelimeden oluşan zamirlerdir. Hiçbiri, birtakımı, öbürü... 3. Öbekleşmiş Zamirler Birden fazla kelimenin değişik yollarla öbekleşerek oluşturdukları zamirlerdir. Öteki beriki, falan filân, şundan bundan, herhangi biri, ne kadarı... 4. Ek Hâlindeki Zamirler ...

İyelik zamiri

Devamini Oku
İyelik zamiri İyelik ekinin ta kendisidir. Her dil bilgisi kitabı bunu zamir olarak almaz. İsim tamlamasında tamlayan kullanılmadığı takdirde tamlanandaki bu eklere iyelik zamirleri denir. kitab-ım, kitab-ın, kitab-ı, kitab-ımız, kitab-ınız, kitap-ları masa-m, masa-n, masa-s-ı, masa-mız, masa-nız masa-ları su-y-um, su-y-un, su-y-u, su-y-umuz, su-y-unuz, su-ları ne-y-im, ne-y-in, ne-y-i/ne-s-i, ne-y-imiz, ne-y-iniz, ne-leri ...

Kişi Zamirleri

Devamini Oku
Şahıs (Kişi) Zamirleri [Özet] : Şahıs isimlerinin yerine geçen zamirlerdir. Dilimizde altı şahıs olduğuna göre altı tane şahıs zamiri var demektir. Ben biliyorum. Sen biliyorsun. O biliyor. Biz biliyoruz Siz biliyorsunuz. Onlar biliyorlar.Kişi adlarının yerine kullanılan sözcüklere kişi zamir­leri denir."Ben, sen, o, biz, siz, onlar" sözcükleri kişi zamir­leridir. Bu sözcükler hangi eki alırlarsa alsın, hangi koşullarda kullanılırsa kullanılsın, kişi zamiridir.Kişi zamirlerinin çekimleri ve çoğullanmaları I.T.KII. T KIII. T.KI. Ç.KII. Ç.K...

Şahıs Zamirleri

Devamini Oku
Şahıs (Kişi) Zamirleri [Özet] : Şahıs isimlerinin yerine geçen zamirlerdir. Dilimizde altı şahıs olduğuna göre altı tane şahıs zamiri var demektir. Ben biliyorum. Sen biliyorsun. O biliyor. Biz biliyoruz Siz biliyorsunuz. Onlar biliyorlar.Kişi adlarının yerine kullanılan sözcüklere kişi zamir­leri denir."Ben, sen, o, biz, siz, onlar" sözcükleri kişi zamir­leridir. Bu sözcükler hangi eki alırlarsa alsın, hangi koşullarda kullanılırsa kullanılsın, kişi zamiridir.Kişi zamirlerinin çekimleri ve çoğullanmaları I.T.KII. T KIII. T.KI. Ç.KII. ...



Zamir
» Zamir resimleri

  Puanı : 7.5 / 10 | Oy : 85 kişi | Toplam : 640

» Bu yazıya puan ver..
» Ara Yoksa Sor Yanıtlayalım
Loading
» Reklamlar
Sorun Yanıtlayalım
İletişim